Zijn de eiken kromstijlen op de zolder van “De Honderd” afkomstig van een schip?

"De Honderd" Klooster Anjum 7 van Bertus Klaver en Anneke Soepboer te Berlikum.

“De Honderd” Klooster Anjum 7 van Bertus Klaver en Anneke Soepboer te Berlikum.

De Honderd, zoals de bovenstaande voormalige boerderij heet, is historisch een erg belangrijk gebouw. Het komt al voor in een beschrijving uit het jaar 839! Lange tijd was het een raadsel waar het gebouw precies lag maar het lukte de onderzoeker Douwe van der Meer de exacte locatie te bepalen aan de hand van beschrijvingen en kaartmateriaal.

Kaart van "De Honderd" in 1651. Bron Trésoar. Het kaartje is een opmeet tekening gemaakt in opdracht van de Amsterdamse burger Jonkheer Hans Nijs. De bewoner was de weduwe van wijlen Gorit Nannis. De zate was ruim 86 pondemate groot. (27 hectare).

Kaart van “De Honderd” in 1651. Bron Tresoar. Het kaartje is een opmeet-tekening gemaakt in opdracht van de Amsterdamse burger Jonkheer Hans Nijs. De bewoner was de weduwe van wijlen Gorit Nannis. De zate was ruim 86 pondemate groot. (27 hectare).

In 839 heeft Lodewijk de Vrome goederen in het Friese Westergo geschonken aan een Gerulf, onder meer in villa Cammingehunderi. Er zijn in de negentiende en twintigste eeuw voortdurend pogingen gedaan deze villa thuis te brengen. De ‘Fryske Akademy’ heeft namelijk een vrij omvangrijke ‘Skiednis fan Menameradiel’ uitgegeven. In dit boek heeft Van Der Meer een korte, maar belangrijke studie geschreven over de vlak bij elkaar gelegen boerderijen Kamminga en Hundert. Deze behoorden in de Middeleeuwen tot het bezit van het naburige klooster Anjum ten noordoosten van Franeker gelegen, maar nog net in Menaldumadeel. Het ziet er naar uit dat hiermee de villa is teruggevonden die Lodewijk de Vrome in 839 geschonken heeft en die later onder andere tot het bezit van het klooster Corvei bij Fulda heeft behoord.

Geschiedenis van en zoektocht naar de locatie van “De Honderd”
https://nl.wikipedia.org/wiki/Villa_Cammingehunderi
De Honderd had meerdere Amsterdamse eigenaren
Zoektocht naar De Honderd
Over het Klooster Anjum waar de Honderd eeuwenlang toe behoorde

Over De Honderd is al heel erg veel geschreven. Veel over de ligging en de historie is inmiddels goed uitgezocht maar er zijn ook nog een aantal onbewezen verhalen die de ronde doen:

Zo zou het huidige gebouw, een voormalige boerderij, zijn gebouwd rond 1580 met een dikke hergebruikte middeleeuwse eiken balk van wel 14 meter in de lengte van het gebouw. De eiken krommers van het dakspant zouden hergebruikte krommers van een schip zijn. Het dak zou rusten op een dubbel gestapeld laat-gotisch eiken spant. Het huis zou staan op de plek van de vroegere boerderij. Enz. enz.

In het voorjaar van 2016 werd ik benaderd door Anneke Soepboer en haar man Bertus Klaver, de huidige eigenaren van De Honderd, met de vraag of er iets van alle aannamen over de ouderdom van het gebouw bevestigd zou kunnen worden door dendrochronologisch onderzoek.

Het was bij binnenkomst al snel duidelijk dat het houtwerk van De Honderd een samenstelling is van verschillende bouwfasen. Dat wil zeggen dat het gebouw niet in één keer is neergezet maar dat er over de tijd flink verbouwd en/of aangebouwd is. SAMSUNG CSCDat is niet ongebruikelijk.     Een zolderbalk in de woonkamer laat nog duidelijk het gat zien van een stijl die er ooit onder gestaan moet hebben. Ook de gaten van de toognagels zijn nog te zien. Op de plek waar de balk nu ligt kan nooit een stijl hebben gestaan. De balk komt óf ergens anders vandaan óf komt uit een eerdere bouwfase van het gebouw zelf en is dus hergebruikt.

SAMSUNG CSCIn de lengte van de woning ligt inderdaad die eerder genoemde lange zware bruine balk.

Alleen is het geen eiken- maar een grenenhouten balk en zo te zien samengesteld uit twee balken achter elkaar. Een wonderlijke plek om een zware balk te leggen, maar bij nadere beschouwing toch niet zo vreemd.

 

SAMSUNG CSC
Op de zolder is het feest! Werkelijk uniek! Het is inderdaad een gestapeld spant met eiken krommers in een uitstekende conditie. Alle krommers zijn er nog, veertien in getal! Van het spant zijn alleen de krommers van eikenhout. De korbelen de hanenbalken, de gordingen en het bovenste deel van het gestapelde spant is  van grenenhout.

De eiken krommers laten geen sporen zien van hergebruik. Ze zijn overduidelijk voor deze toepassing gemaakt en komen dus niet uit een schip. Krommers werden veel gebruikt in de scheepsbouw dus het ligt wel voor de hand te denken dat ze uit een schip afkomstig zouden zijn, maar dat is hier dus beslist niet het geval. Om spanten te maken voor de ronde zijkanten van schepen werden kromme bomen gebruikt. Het was een hele industrie bomen met opzet krom te trekken en in die stand te laten groeien en ze dan te verwerken voor de scheepsbouw en huizenbouw.

SAMSUNG CSCAan één kant is de muur nog hoog opgetrokken. Het spantbeen, de krommer, is met het blokkeel verbonden met de muur. (hier niet zichtbaar)

SAMSUNG CSCAan de andere kant zitten de blokkelen nog wel aan het spantbeen maar de muur waar ze ooit in gezeten moeten hebben is er niet meer. Het dak is wat verder naar buiten gebracht en rust nu op een veel lagere muur.

 

 

SAMSUNG CSC
Het gebouw heeft nu drie beuken. Vroeger was er alleen het middelste deel. De hoge middenbeuk had oorspronkelijk links en rechts een hoge muur waarvan de muurplaat via het blokkeel was verbonden met de spantbenen. De spantbenen, de krommers, staan op de zolderbalken. Zoals het nu is, is aan één kant de muur verwijderd en vervangen door de lange dikke grenenbalk in de lengte van het gebouw. De zolderbalken liggen nu aan één kant nog in de muur en aan de andere kant liggen ze op de zware grenen balk. Naar beide kanten is er later een zijbeuk gevormd door het dak van de middenbeuk door te trekken naar de lage zijmuren van het gebouw.

Eerst maar eens wat feiten.
Als eerste heb ik twee boorstalen van de lange grenen balk afgenomen. Dat is de balk waar nu aan één kant de krommers op staan. Op de zolder kon ik aan de achterkant van de balk komen en ik hoefde dus geen zichtschade in de huiskamer te maken. De wankant, de laatste jaarring was er nog.

Grenenhout gedateerd met Cdendro met een CC van 0,63 en een TT waarde van 10,9 door Paul Borghaerts. Het hout komt uit het gebied van Mälardalen in Zweden. Het is geveld in de winter van 1635-36.

Grenenhout gedateerd met Cdendro met een CC van 0,63 en een TT waarde van 10,9 door Paul Borghaerts. Het hout komt uit het gebied van Mälardalen in Zweden. Het is geveld in de winter van 1635-36.

Van de vier boorstalen van de eiken krommers heeft staal FR11403 zelfs nog een wan. Daarmee staat vast dat de boom in de winter van 1637-38 is gekapt. Helemaal opmerkelijk is het dat men om de krommers te maken de kromme boom in vieren heeft gezaagd. De stalen FR11403 en 5 komen uit dezelfde stam en zaten dus ooit tegen elkaar aan. Het eikenhout komt uit Noord Duitsland.

Gedateerd op 1637 met Cdendro. Paul Borghaerts

Gedateerd op 1637 met Cdendro. Paul Borghaerts

De hergebruikte eiken zolderbalk in de woonkamer  heeft geen wankant maar de spintgrens met nog twaalf spintringen zit er wel aan. De laatste jaarring is van 1511. Er van uitgaande dat dit soort eikenboom gemiddeld 20 spintringen heeft  is het jaar waarin de boom is geveld 1520 plus of min 5 jaar. Dus tussen 1515 en 1525 is de boom gekapt. Zoals reeds vermeld is het niet aantoonbaar dat deze hergebruikte balk uit het pand zelf afkomstig is maar het kan wel. Het hout is overigens afkomstig uit Noorwegen.

 

schermopname-21
In 1651 is op de inmeet tekening een voorhuis met een schuur afgebeeld. Het is even goed kijken maar vooraan rechts voor de schuur staat een smal voorhuisje. (Niet het huisje dat aan de achterkant te zien is!)

Samenvattend

Dit voorhuisje op de tekening is het middelste deel van het huidige gebouw. De krommers zijn van voor 1651; uit 1636-37 om precies te zijn, dus nog van voordat de tekening van het huisje werd gemaakt. Het ziet ernaar uit dat de schuur op een gegeven moment is afgebroken en het ligt voor de hand aan te nemen dat op dat moment het huisje werd verbreed naar twee kanten. Aan één kant van het huisje kwam een aflegering en aan de andere kant werd de muur weggehaald en werden de krommers van het dakspant opgevangen met een lange balk. Het dak werd aan die kant ook nog iets meer naar buiten gebracht. Omdat de lange balk uit de zelfde tijd stamt als de krommers is hety goed mogelijk dat de lange balk een hergebruikte balk is uit de afgebroken schuur. Het is hoogst waarschijnlijk dat het oude voorhuisje  er dus in gewijzigde vorm nog steeds staat! Of de hergebruikte eiken zolderbalk afkomstig is uit de voorganger van dit huisje is op geen enkele manier aan te tonen. Als dat wel het geval is dan was de voorganger van dit huisje al uit de periode 1515-25. Leuk om over te dromen maar verder niet te onderbouwen.

(c) Paul Borghaerts november 2016
Redactioneel meelezer: Liuwe Westra Lollum

 

 

 

Een reactie op Zijn de eiken kromstijlen op de zolder van “De Honderd” afkomstig van een schip?

  1. M de Boer schreef:

    Spannend onderzoek Paul, herinner me merken op de krommers, zo eerder gevonden?

Geef een reactie