Pastorieboerderij Itens

In de 2e helft van de 19e eeuw was de Friese boerderijenbouw op zijn hoogtepunt. De stelp-boerderij van de familie Hoitema-Jellema in Itens is DSC_6852daar een schitterend voorbeeld van. Het is de synthese van ruim drie eeuwen bouwontwikkeling. De constructie van de boerderij lijkt veel op de laat 17e eeuwse bouwvorm met 4 binten. De liggerbalken steken maar weinig over de stijlen uit en het draaghout, waar de spanten op staan, ligt weer nagenoeg recht boven de stijlen. Zo gebeurde dat in de 17e eeuw ook. Een oersterke constructie die de tand des tijds zonder veel problemen kan weerstaan.

_8023739

De eerste steen gelegd den 17e April 1883 onder toezicht van H.H. Kerkvoogden van IJtens R.Heeg Th. Joustra en J. Iedema Gebouwd door Y. Timmenga Mr. Timmerman aldaar.

De kerkvoogden gaven de opdracht voor de bouw van de boerderij die met de grond die erbij hoorde eigendom was van de kerk. De afgebroken pastorie boerderij stond eerder ten zuiden van de de kerk.

 

De oude locatie van de pastorie boerderij naast de kerk van Itens
De oude locatie van de pastorie boerderij naast de kerk van Itens

Meester timmerman Y. Timminga was niet de eerste de beste. Zijn oudere broer Arjen was orgelbouwer en zijn twee andere oudere broers Jacobus en Selius hadden een timmerbedrijf in Oosterend. De broers stamden uit een geslacht van Meester timmerlieden en molenbouwers. Hun vader Jelle Arjens Timminga, die als vakman in hoog aanzien stond, werd Jelle pypke genoemd. Hij werd nooit zonder pijp gezien. Yde was geboren in 1859 en nog maar 24 jaar oud toen hij de boerderij in Itens bouwde.

Een opmerkelijk bouwdetail van deze boerderij is dat de stijlen rechthoekig zijn met een maatvoering van 34 bij 29 cm. Verder is opvallend dat alle hoeken van de bintenDSC_6816 zijn afgeschuind. Dit type bintwerk komt in de wijde omgeving van Oosterend voor in de 2e helft van de 19e eeuw. Ze zijn qua uitvoering zo sterk verwant dat dezelfde timmerman of timmermansfamilie ze gemaakt moet hebben, óf dat ze aangeleverd werden door een timmerwerf/fabriek die dit type bintwerk standaard maakte.

De onderdelen van de constructie zijn DSC_6799gemerkt met “telmerken”. Dat zijn merktekens die op de onderdelen werden aangebracht op de timmerwerf.   Het waren allemaal met de hand gekapte verbindingen en die moesten op dezelfde manier, aan de hand van de merktekens, op de bouwlocatie weer in elkaar gezet worden. Het komt maar heel zelden voor dat een boerderijconstructie géén telmerken heeft en ter plekke is gemaakt. Soms vind je maar een paar merktekens en zijn de meeste verbindingen niet gemerkt. Het zou goed kunnen dat de timmerman deze alleen maar aanbracht als een soort geheugensteuntje als hij het houtwerk op de bouwlocatie zelf pas maakte.

Het staat vast dat Yde de boerderij helemaal in de familie traditie gebouwd heeft. Het kan haast niet anders dan dat zijn vader en oudere broers een oogje in het zeil hebben gehouden of dat hij minstens met de ervaren timmerlieden, die voor de familie werkten, heeft samengewerkt.

Van alle binten van de boerderij is er een dendrochronologische datering gevonden:  1881/1882. (Data en analyse LA&P Larsson en P.Borghaerts) Het hout is gedateerd tegen een jaarringen-kalender van Zweden en de Baltische staten, het wat noordelijkere gebied van de Oostzee.

Een perfecte verbinding in het Amerikaans grenen? draaghout met merktekens
Een perfecte verbinding in het Amerikaans grenen? draaghout met merktekens

Dit zal een van de laatste boerderijen zijn geweest die van Oostzee hout werd gebouwd. De houtstroom van de Oostzee droogde op. Rond deze tijd doet het Amerikaans grenen zijn intrede. Het lijkt erop dat de draaghouten al van Amerikaans grenen gemaakt zijn.

Het hout van de binten van de meeste boerderijen gebouwd in de 2e helft van de 19e eeuw, is kwalitatief beduidend minder dan het hout dat de eeuwen daarvoor werd gebruikt. Er zit veel spinthout aan. Eerder zat er hooguit wat spinthout op de hoeken van het hout. De stammen waar het hout uit gekapt werd waren, door de houtschaarste, eigenlijk niet meer dik genoeg om de zware balken voldoende spintvrij te kunnen leveren. Dat neemt niet weg dat deze boerderijen nog eeuwen kunnen blijven staan! Er zal alleen eerder iets aan houtworm bestrijding moeten worden gedaan.

Vooruit dan; Nog maar eentje omdat hij zo mooi is! En alles met de hand gemaakt!
Vooruit dan; Nog maar eentje omdat hij zo mooi is! En alles met de hand gemaakt!

 

 

 

 

 

 

Eén gedachte over “Pastorieboerderij Itens”

  1. De Pastorieboerderij in Itens is op het eerste gezicht een ‘gewone’ boerderij. Een stelp uit de 19e eeuw een type waarvan we er in Fryslân nog vele honderden hebben. Bij lezing van het bovenstaande verhaal krijg je toch een heel andere kijk op deze boerderij.
    Dankzij het bouwhistorisch onderzoek aangevuld met archief onderzoek is er een boeiend beeld ontstaan van de (bouw)historie van deze boerderij.
    De resultaten van het dendrochronologisch onderzoek sluiten naadloos aan bij de archiefgegevens van deze boerderij. Het onderzoek en de publicatie hiervan voor een breed publiek maken dat deze boerderij een extra dimensie
    krijgt.
    Grote complimenten voor alle tijd en energie die Paul aan dit baanbrekende onderzoek besteed. Het verdient aanbeveling dat dit initiatief breed wordt ondersteund en gedragen.

Geef een reactie